پیوند ارگان و سلول‌های بنیادی خون‌ساز

معرفی کتاب پیوند ارگان و سلول‌های بنیادی خون‌ساز

کتاب پیوند ارگان و سلول‌های بنیادی خون‌ساز، تألیف پاتریشیا گانس مورتون و دوری کی. فانتین، با ترجمه دکتر زهرا فارسی و انتشار از سوی انتشارات اندیشه رفیع، اثری تخصصی در حوزه پرستاری مراقبت‌های ویژه است که به مراقبت از بیماران دریافت‌کننده پیوند اعضا و سلول‌های بنیادی خون‌ساز اختصاص دارد.

پیوند عضو و پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز از مداخلات پیچیده پزشکی هستند که موفقیت آن‌ها تنها به انجام فرایند پیوند محدود نمی‌شود. ارزیابی پیش از پیوند، آماده‌سازی بیمار، پایش عملکرد عضو یا سلول‌های پیوندی، پیشگیری از عفونت، شناسایی عوارض و آموزش مراقبت‌های بلندمدت از عوامل مهم در پیامد درمان محسوب می‌شوند.

پرستاران در تمام مراحل این فرایند نقش مهمی دارند؛ از آماده‌سازی و مراقبت‌های بستری گرفته تا پایش وضعیت بالینی، مدیریت نیازهای مراقبتی و آموزش بیمار و خانواده. این مسئولیت‌ها به شناخت سازوکارهای ایمنی‌شناختی، درمان‌های سرکوب‌کننده ایمنی، ویژگی‌های بیماران پیوندی و عوارض احتمالی نیاز دارند.

کتاب حاضر با قرارگرفتن در مجموعه مباحث پرستاری مراقبت‌های ویژه مورتون، از منظر مراقبت از بیماران پیچیده و پرخطر اهمیت دارد و برای مطالعه مبانی تخصصی پرستاری پیوند قابل استفاده است.

مبانی پیوند اعضا و بافت‌ها

پیوند اعضا به انتقال یک عضو یا بافت از اهداکننده به گیرنده با هدف جایگزینی عملکرد ازدست‌رفته یا ناکافی آن گفته می‌شود. کلیه، کبد، قلب و ریه از اعضایی هستند که در شرایط مشخص ممکن است پیوند شوند.

بسته به نوع عضو و شرایط بیمار، پیوند ممکن است با چالش‌های متفاوتی از نظر تطابق ایمنی‌شناختی، مراقبت جراحی، عملکرد عضو و درمان بلندمدت همراه باشد.

شناخت این تفاوت‌ها برای برنامه‌ریزی مراقبت پرستاری ضروری است.

مبانی ایمنی‌شناسی پیوند

سیستم ایمنی بدن می‌تواند بافت پیوندی را به‌عنوان بافت بیگانه شناسایی کند. این پاسخ ایمنی از سازوکارهای مهم بروز رد پیوند محسوب می‌شود.

مولکول‌های سازگاری بافتی، به‌ویژه آنتی‌ژن‌های لکوسیتی انسانی (HLA)، در شناسایی ایمنی‌شناختی نقش دارند. اهمیت نوع و میزان تطابق در پیوند عضو جامد و پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز یکسان نیست.

همچنین سازگاری گروه خونی و بررسی پادتن‌های مرتبط می‌توانند بخشی از ارزیابی پیش از پیوند باشند.

ارزیابی و آماده‌سازی بیمار پیش از پیوند

پیش از پیوند، وضعیت عمومی بیمار، بیماری زمینه‌ای، عملکرد اندام‌ها، عفونت‌های فعال یا پیشین و عوامل مؤثر بر پیامد درمان بررسی می‌شوند.

ارزیابی توانایی بیمار برای پیگیری مراقبت‌ها، مصرف منظم داروها و دسترسی به حمایت اجتماعی نیز ممکن است اهمیت داشته باشد.

در این مرحله، پرستار در آموزش بیمار، بررسی نیازهای مراقبتی و شناسایی مسائل مرتبط با آمادگی جسمی و روانی مشارکت می‌کند.

مراقبت پرستاری پس از پیوند عضو

دوره پس از پیوند ممکن است با خطر اختلال عملکرد عضو پیوندی، خون‌ریزی، مشکلات همودینامیک، عفونت، عوارض جراحی و رد پیوند همراه باشد.

در مراقبت پرستاری، پایش علائم حیاتی، وضعیت گردش خون، درد، میزان دفع، یافته‌های آزمایشگاهی و شاخص‌های اختصاصی عملکرد عضو اهمیت دارد.

اولویت‌های مراقبت با توجه به نوع عضو پیوندی، وضعیت بیمار و مرحله بهبودی تعیین می‌شوند.

رد پیوند و اختلال عملکرد عضو پیوندی

رد پیوند ممکن است در اثر پاسخ ایمنی گیرنده علیه عضو پیوندی رخ دهد. انواع رد پیوند از نظر زمان بروز، سازوکار و تظاهرات بالینی متفاوت هستند.

بااین‌حال، هر اختلال عملکرد عضو پیوندی ناشی از رد پیوند نیست. عوارض عروقی، مشکلات جراحی، عفونت، سمیت دارویی و سایر عوامل نیز ممکن است در ایجاد اختلال نقش داشته باشند.

در مراقبت پرستاری، شناسایی تغییرات نگران‌کننده و گزارش سریع آن‌ها اهمیت دارد. تشخیص نهایی علت اختلال به ارزیابی تخصصی نیاز دارد.

داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی

در بسیاری از پیوندهای اعضای جامد، داروهای سرکوب‌کننده ایمنی برای کاهش خطر رد پیوند استفاده می‌شوند.

مهارکننده‌های کلسینورین، داروهای ضدتکثیر، کورتیکواستروئیدها و سایر داروهای تنظیم‌کننده پاسخ ایمنی از گروه‌های درمانی مرتبط هستند.

این داروها ممکن است با عوارض کلیوی، متابولیکی، خونی یا افزایش استعداد ابتلا به عفونت همراه باشند. نوع پایش به داروی مصرفی و شرایط بیمار بستگی دارد.

مصرف منظم داروها، توجه به تداخلات و خودداری از تغییر خودسرانه درمان، از موضوعات مهم آموزش بیمار هستند.

عفونت در بیماران پیوندی

بیماران دریافت‌کننده پیوند ممکن است به دلیل سرکوب سیستم ایمنی در معرض خطر بیشتری برای بعضی عفونت‌ها قرار داشته باشند.

نوع و زمان بروز عفونت به عواملی مانند شدت سرکوب ایمنی، نوع پیوند، عفونت‌های پیشین و شرایط محیطی وابسته است.

عفونت‌های باکتریایی، ویروسی و قارچی ممکن است تظاهرات متفاوتی داشته باشند و گاهی نشانه‌های معمول التهاب در بیماران دارای نقص ایمنی کمتر آشکار باشند.

پایش نشانه‌های عفونت، رعایت احتیاطات مناسب و آموزش پیشگیری از مواجهه‌های پرخطر از مسئولیت‌های مهم پرستاری هستند.

پیوند کلیه

پیوند کلیه یکی از روش‌های درمان جایگزین کلیه برای برخی بیماران مبتلا به نارسایی پیشرفته کلیوی است.

پس از پیوند، بررسی حجم و ویژگی‌های ادرار، وضعیت مایعات، فشار خون، کراتینین و سایر شاخص‌های عملکرد کلیه اهمیت دارد.

کاهش عملکرد کلیه پیوندی ممکن است علل گوناگونی داشته باشد و به بررسی سریع نیاز پیدا کند.

آموزش مصرف داروهای سرکوب‌کننده ایمنی، پیگیری‌های آزمایشگاهی و مراقبت از سلامت عمومی در دوره بلندمدت اهمیت دارد.

پیوند کبد

پیوند کبد ممکن است برای برخی بیماران مبتلا به بیماری‌های پیشرفته یا نارسایی شدید کبد و شرایط منتخب دیگر مطرح شود.

در مراقبت پس از پیوند، پایش وضعیت گردش خون، شاخص‌های عملکرد کبد، انعقاد خون، وضعیت عصبی و احتمال عوارض عروقی یا صفراوی اهمیت دارد.

تغییرات بیلی‌روبین، آنزیم‌های کبدی و سایر یافته‌ها باید در ارتباط با روند بالینی و نظر تیم پیوند بررسی شوند.

پیوند قلب و ریه

پیوند قلب یا ریه در شرایط خاص برای بیمارانی با نارسایی پیشرفته و واجد شرایط انجام می‌شود.

در پیوند قلب، پایش وضعیت همودینامیک، برون‌ده قلبی و نشانه‌های اختلال عملکرد عضو اهمیت دارد. در پیوند ریه نیز وضعیت اکسیژن‌رسانی، عملکرد تنفسی و عوارض عفونی یا ایمنی‌شناختی مورد توجه است.

مراقبت پرستاری این بیماران به هماهنگی دقیق با تیم تخصصی و آشنایی با ویژگی‌های عضو پیوندی نیاز دارد.

سلول‌های بنیادی خون‌ساز

سلول‌های بنیادی خون‌ساز توانایی تولید و بازسازی سلول‌های خونی را دارند و در مغز استخوان و برخی منابع دیگر یافت می‌شوند.

پیوند این سلول‌ها می‌تواند در درمان بعضی بیماری‌های بدخیم خون، نارسایی‌های مغز استخوان، اختلالات ایمنی و برخی بیماری‌های ژنتیکی مورد استفاده قرار گیرد.

منابع سلول‌های پیوندی ممکن است شامل مغز استخوان، خون محیطی پس از بسیج سلول‌های بنیادی و خون بند ناف باشند.

انواع پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز

در پیوند اتولوگ، سلول‌های بنیادی از خود بیمار جمع‌آوری و پس از آماده‌سازی درمانی به او بازگردانده می‌شوند.

در پیوند آلوژنیک، سلول‌های بنیادی از اهداکننده دیگری دریافت می‌شوند و سازگاری ایمنی‌شناختی میان اهداکننده و گیرنده اهمیت زیادی دارد.

این دو روش از نظر کاربرد، عوارض، نیازهای مراقبتی و خطر بیماری پیوند علیه میزبان تفاوت دارند.

آماده‌سازی بیمار برای پیوند سلول‌های بنیادی

پیش از تزریق سلول‌های بنیادی، ممکن است از درمان‌های آماده‌سازی با شدت‌های مختلف استفاده شود. این درمان‌ها با توجه به نوع بیماری، سن، وضعیت عمومی و نوع پیوند انتخاب می‌شوند.

بعضی رژیم‌های آماده‌سازی می‌توانند باعث کاهش شدید سلول‌های خونی، آسیب مخاطی، تهوع و افزایش خطر عفونت یا خون‌ریزی شوند.

پرستار در پایش عوارض، مراقبت تغذیه‌ای، مدیریت علائم و آموزش بیمار نقش مهمی دارد.

نوتروپنی و مراقبت از بیمار دارای نقص ایمنی

پس از درمان‌های آماده‌سازی، ممکن است تعداد نوتروفیل‌های بیمار برای مدتی کاهش یابد. نوتروپنی شدید می‌تواند خطر عفونت‌های جدی را افزایش دهد.

در این مرحله، شناسایی سریع تب یا تغییر وضعیت بیمار، رعایت بهداشت دست و اجرای احتیاطات مبتنی بر خطر اهمیت دارد.

تب در بیمار دارای نوتروپنی ممکن است یک وضعیت فوری باشد و به ارزیابی سریع مطابق دستورالعمل مرکز پیوند نیاز دارد.

کاهش پلاکت و خطر خون‌ریزی

کاهش تعداد پلاکت‌ها ممکن است پس از درمان‌های آماده‌سازی یا در اثر بیماری زمینه‌ای ایجاد شود.

در مراقبت پرستاری، مشاهده خون‌ریزی مخاطی، پتشی، اکیموز، خون در ادرار یا مدفوع و سایر نشانه‌های خون‌ریزی اهمیت دارد.

نیاز به تزریق پلاکت یا اقدامات دیگر باید بر اساس شرایط بالینی و دستورالعمل‌های معتبر تعیین شود.

بیماری پیوند علیه میزبان

بیماری پیوند علیه میزبان (GVHD) از عوارض مهم پیوند آلوژنیک سلول‌های بنیادی خون‌ساز است و زمانی رخ می‌دهد که سلول‌های ایمنی اهداکننده به بافت‌های گیرنده واکنش نشان دهند.

این بیماری ممکن است به‌صورت حاد یا مزمن ظاهر شود و اندام‌هایی مانند پوست، دستگاه گوارش، کبد و سایر بافت‌ها را درگیر کند.

در مراقبت پرستاری، ارزیابی بثورات پوستی، اسهال، تغییرات عملکرد کبد و سایر علائم احتمالی اهمیت دارد.

GVHD باید از رد عضو جامد متمایز شود؛ زیرا جهت و سازوکار اصلی پاسخ ایمنی در این دو وضعیت متفاوت است.

بیماری وریدی انسدادی کبد و عوارض دیگر

سندرم انسداد سینوزوئیدی کبد، که پیش‌تر با عنوان بیماری وریدی انسدادی شناخته می‌شد، از عوارض احتمالی پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز است.

افزایش وزن ناشی از احتباس مایعات، درد ناحیه راست و بالای شکم و افزایش بیلی‌روبین ممکن است در این وضعیت مشاهده شوند؛ هرچند معیارهای تشخیصی به شرایط و زمان بروز بستگی دارند.

پایش دقیق تعادل مایعات، وزن، عملکرد کبد و سایر نشانه‌های وخامت اهمیت دارد.

حمایت تغذیه‌ای و مراقبت از مخاط دهان

موکوزیت دهان و دستگاه گوارش از عوارض احتمالی بعضی درمان‌های آماده‌سازی است و ممکن است موجب درد، مشکل بلع و کاهش دریافت غذایی شود.

در مراقبت پرستاری، ارزیابی وضعیت مخاط، کنترل درد، رعایت بهداشت دهان و همکاری با تیم تغذیه اهمیت دارد.

شدت عوارض و نیاز به حمایت تغذیه‌ای باید برای هر بیمار به‌صورت فردی بررسی شود.

حمایت روانی و اجتماعی از بیماران پیوندی

دوره پیوند ممکن است با بستری طولانی، نگرانی درباره عوارض، محدودیت‌های فعالیت و تغییرات نقش‌های خانوادگی یا شغلی همراه باشد.

ارزیابی وضعیت روانی، شناسایی منابع حمایت و فراهم‌کردن اطلاعات روشن درباره مراحل درمان می‌تواند به مشارکت بیمار در مراقبت کمک کند.

همچنین خانواده و مراقبان اصلی ممکن است به آموزش و حمایت متناسب با مسئولیت‌های خود نیاز داشته باشند.

آموزش بیمار هنگام ترخیص

مراقبت پس از پیوند معمولاً با پایان بستری خاتمه نمی‌یابد. بیمار ممکن است به پیگیری بلندمدت، انجام آزمایش‌های منظم، مصرف دارو و پایش نشانه‌های عفونت یا اختلال عملکرد عضو نیاز داشته باشد.

آموزش باید به زبان قابل‌فهم انجام شود و موضوعاتی مانند مصرف صحیح داروها، زمان مراجعه، علائم هشداردهنده و برنامه پیگیری را دربرگیرد.

در بیماران دریافت‌کننده پیوند سلول‌های بنیادی، برنامه واکسیناسیون و بازسازی ایمنی نیز باید مطابق شرایط فردی و راهنماهای معتبر تنظیم شود.

مخاطبان کتاب

کتاب پیوند ارگان و سلول‌های بنیادی خون‌ساز برای دانشجویان کارشناسی ارشد پرستاری مراقبت‌های ویژه، دانشجویان پرستاری، پرستاران بخش‌های پیوند، هماتولوژی و انکولوژی، پرستاران مراقبت‌های ویژه و سایر اعضای تیم سلامت علاقه‌مند به مراقبت از بیماران پیوندی مناسب است.

این اثر به‌ویژه برای مطالعه مبانی مراقبت از بیماران دارای سرکوب ایمنی، شناخت عوارض پیوند و آشنایی با مسئولیت‌های پرستاری در دوره پیش و پس از پیوند کاربرد دارد.

بررسی تخصصی کتاب پیوند ارگان و سلول‌های بنیادی خون‌ساز

کتاب پیوند ارگان و سلول‌های بنیادی خون‌ساز، ترجمه دکتر زهرا فارسی از مباحث پرستاری مراقبت‌های ویژه مورتون، به یکی از پیچیده‌ترین حوزه‌های مراقبت از بیماران اختصاص دارد. بیماران دریافت‌کننده پیوند ممکن است به مراقبت‌های طولانی‌مدت، پایش تخصصی و شناسایی سریع عوارض تهدیدکننده حیات نیاز داشته باشند.

از نظر آموزشی، اهمیت این اثر در پیوند دادن مبانی ایمنی‌شناسی و درمان‌های پیوند با مسئولیت‌های عملی پرستار است. مطالعه این حوزه به درک هم‌زمان وضعیت عمومی بیمار، عملکرد عضو پیوندی، سرکوب سیستم ایمنی و عوارض درمان نیاز دارد.

دو حوزه متفاوت با نیازهای مراقبتی مشترک

پیوند اعضای جامد و پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز هر دو از مداخلات تخصصی هستند، اما از نظر سازوکار، هدف درمان و عوارض تفاوت‌های مهمی دارند.

در پیوند عضو جامد، یکی از نگرانی‌های اصلی پاسخ ایمنی گیرنده علیه عضو پیوندی است. در مقابل، در پیوند آلوژنیک سلول‌های بنیادی، علاوه بر مشکلات مربوط به استقرار پیوند، بیماری پیوند علیه میزبان نیز اهمیت دارد.

این تفاوت از نظر شناخت عوارض و اولویت‌بندی مراقبت ضروری است.

اهمیت پایش بالینی و آزمایشگاهی

مراقبت از بیمار پیوندی به بررسی مستمر وضعیت بالینی و شاخص‌های آزمایشگاهی وابسته است. تغییرات عملکرد کلیه یا کبد، کاهش شمارش سلول‌های خونی، اختلالات الکترولیتی و نشانه‌های عفونت ممکن است اهمیت بالینی داشته باشند.

بااین‌حال، یک نتیجه غیرطبیعی به‌تنهایی معمولاً برای تشخیص علت مشکل کافی نیست. تفسیر یافته‌ها باید بر اساس روند تغییرات، درمان‌های دریافتی و وضعیت عمومی بیمار انجام شود.

سرکوب ایمنی؛ تعادل میان اثربخشی درمان و عوارض

در بسیاری از بیماران پیوند عضو، سرکوب سیستم ایمنی برای کاهش خطر رد پیوند ضروری است؛ اما همین درمان ممکن است احتمال برخی عفونت‌ها و عوارض دارویی را افزایش دهد.

در نتیجه، مراقبت پرستاری باید هم‌زمان بر پایش نشانه‌های رد پیوند، عفونت و سمیت دارویی متمرکز باشد.

در این زمینه، آموزش پایبندی دارویی و بررسی تداخلات اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تغییر خودسرانه داروهای سرکوب‌کننده ایمنی ممکن است پیامدهای جدی داشته باشد.

عفونت و فوریت‌های بیماران پیوندی

بیماران دارای سرکوب ایمنی ممکن است در برابر برخی عوامل عفونی آسیب‌پذیرتر باشند. همچنین پاسخ التهابی در بعضی بیماران ممکن است با الگوی معمول متفاوت باشد.

تب، افت فشار خون، تغییر وضعیت ذهنی، مشکلات تنفسی یا تغییرات ناگهانی عملکرد اندام‌ها باید متناسب با شرایط بیمار به‌سرعت بررسی شوند.

این مبحث از نظر پرستاری مراقبت‌های ویژه اهمیت دارد؛ زیرا تأخیر در شناسایی عفونت شدید می‌تواند پیامدهای خطرناکی داشته باشد.

پیوند سلول‌های بنیادی و دوره کاهش سلول‌های خونی

بیماران دریافت‌کننده پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز ممکن است پس از درمان آماده‌سازی دچار کاهش نوتروفیل‌ها، پلاکت‌ها یا هموگلوبین شوند.

در این دوره، خطر عفونت، خون‌ریزی، خستگی و سایر عوارض ممکن است افزایش یابد.

آشنایی با تظاهرات و نیازهای مراقبتی این مرحله برای پرستاران هماتولوژی و بخش‌های پیوند اهمیت دارد.

بیماری پیوند علیه میزبان و تشخیص افتراقی

GVHD از عوارض مهم پیوند آلوژنیک سلول‌های بنیادی است. تظاهرات آن ممکن است با عفونت‌ها، عوارض دارویی یا مشکلات دیگر شباهت داشته باشد.

برای مثال، اسهال در بیمار پیوندی لزوماً ناشی از GVHD نیست و ممکن است با عفونت یا سمیت درمان ارتباط داشته باشد.

بنابراین پرستار باید نشانه‌ها را دقیق ثبت و گزارش کند، اما علت قطعی را بدون ارزیابی تخصصی تعیین نکند.

اهمیت مراقبت از دهان، پوست و تغذیه

آسیب مخاطی، تغییرات پوستی و مشکلات تغذیه‌ای از چالش‌های مهم برخی بیماران دریافت‌کننده پیوند سلول‌های بنیادی هستند.

موکوزیت ممکن است دریافت خوراکی را کاهش دهد و به درد و اختلال کیفیت زندگی منجر شود.

در مراقبت پرستاری، ارزیابی روزانه وضعیت دهان، پوست، دریافت غذایی و نیازهای حمایتی اهمیت دارد. نوع مداخله باید با شرایط بیمار و برنامه درمان هماهنگ باشد.

آموزش و مراقبت بلندمدت

بسیاری از بیماران پیوندی پس از ترخیص همچنان نیازمند پایش و پیگیری هستند.

آموزش درباره نشانه‌های هشداردهنده، مصرف منظم داروها، مراقبت از عفونت‌ها و برنامه مراجعات می‌تواند به مشارکت بیمار در درمان کمک کند.

در دریافت‌کنندگان پیوند سلول‌های بنیادی، بازسازی ایمنی و برنامه واکسیناسیون نیز از موضوعات مهم مراقبت بلندمدت است.

مقایسه با منابع جامع پیوند و هماتولوژی

این کتاب از مجموعه مباحث پرستاری مراقبت‌های ویژه مورتون استخراج شده و بنابراین جایگاه اصلی آن، آموزش مراقبت از بیمار است.

در مقابل، منابع تخصصی پیوند اعضا و هماتولوژی ممکن است جزئیات بیشتری درباره انتخاب بیمار، روش‌های پیوند، آزمایش‌های سازگاری، رژیم‌های آماده‌سازی و درمان‌های جدید ارائه کنند.

ازاین‌رو، کتاب برای شناخت اصول مراقبت پرستاری مناسب است، اما جایگزین منابع جامع پزشکی پیوند یا دستورالعمل‌های تخصصی مراکز پیوند نیست.

نقاط قوت کتاب

مهم‌ترین ویژگی مثبت این اثر، تمرکز بر مراقبت پرستاری از بیماران پیوندی در چارچوب مراقبت‌های ویژه است.

پرداختن به دو حوزه پیوند اعضا و سلول‌های بنیادی خون‌ساز می‌تواند به دانشجو کمک کند تفاوت سازوکارهای ایمنی‌شناختی و نیازهای مراقبتی بیماران را بهتر درک کند.

همچنین ارتباط موضوع با مدیریت عفونت، پایش عملکرد اندام‌ها، مراقبت تغذیه‌ای و آموزش بیمار، آن را برای پرستاران بخش‌های تخصصی مرتبط قابل استفاده می‌سازد.

محدودیت‌ها و ضرورت استفاده از منابع جدید

نسخه فارسی شناسایی‌شده در سال ۱۳۹۲ منتشر شده است. از آن زمان، مراقبت از بیماران پیوندی در حوزه‌هایی مانند داروهای تنظیم‌کننده ایمنی، پیشگیری از عفونت، درمان GVHD، راهبردهای پیوند و مراقبت‌های حمایتی تغییر کرده است.

بنابراین توصیه‌های مرتبط با دارو، پیشگیری عفونی، واکسیناسیون، پیگیری و مدیریت عوارض باید با راهنماهای معتبر جدید تطبیق داده شوند.

همچنین بدون دسترسی به فهرست و متن کامل چاپ فارسی، نمی‌توان درباره میزان جزئیات هر مبحث، وجود الگوریتم‌های مراقبتی یا کیفیت جداول و تصاویر داوری قطعی کرد.

جمع‌بندی و ارزیابی نهایی

کتاب پیوند ارگان و سلول‌های بنیادی خون‌ساز، ترجمه دکتر زهرا فارسی از اثر پاتریشیا گانس مورتون و دوری کی. فانتین، منبعی تخصصی در حوزه پرستاری مراقبت‌های ویژه است.

این کتاب برای مطالعه مبانی مراقبت از بیماران پیوندی، شناخت عوارض ایمنی‌شناختی، پایش مشکلات عفونی و خونی و درک مسئولیت‌های پرستار در دوره پیش و پس از پیوند ارزش آموزشی دارد.

با توجه به سال انتشار نسخه فارسی، مناسب‌ترین کاربرد آن مطالعه مبانی در کنار منابع جدید و پروتکل‌های جاری مراکز تخصصی پیوند است.