There are Rivers in the Sky

معرفی کتاب There Are Rivers in the Sky اثر Elif Shafak

کتاب There Are Rivers in the Sky اثر الیف شافاک، رمانی ادبی و تاریخی با چند خط زمانی است که سرنوشت سه شخصیت را در کنار دو رود بزرگ، دجله و تیمز، به یکدیگر پیوند می‌دهد. نقطه اتصال آن‌ها فقط جغرافیا یا نسب خانوادگی نیست؛ آب، حافظه و حماسه گیلگمش در سراسر رمان حرکت می‌کنند و گذشته باستانی بین‌النهرین را به لندن و جهان معاصر می‌رسانند.

رمان از نینوا و کتابخانه آشوربانیپال آغاز می‌شود؛ جایی که الواحی از یکی از کهن‌ترین متون ادبی جهان، حماسه گیلگمش، از دل ویرانی به آینده می‌رسند. سپس روایت میان Arthur در لندن قرن نوزدهم، Narin در سال 2014 و Zaleekhah در لندن سال 2018 جابه‌جا می‌شود. هر سه به شیوه‌ای متفاوت با آب، حافظه، فقدان و چیزی که تاریخ فراموش کرده یا پاک کرده است درگیرند.

Arthur؛ از حاشیه رود تیمز تا جهان الواح باستانی

Arthur در سال 1840 در حاشیه آلوده رود Thames و در فقر شدید به دنیا می‌آید. حافظه خارق‌العاده او یکی از معدود امکاناتی است که می‌تواند مسیر زندگی‌اش را تغییر دهد. استعدادش او را ابتدا به محیط چاپ و نشر و سپس به جهان پژوهش درباره تمدن آشور و خط میخی نزدیک می‌کند.

خط Arthur به تاریخ کشف و خوانش دوباره حماسه گیلگمش پیوند دارد. شخصیت او از زندگی واقعی George Smith، آشورشناس خودآموخته قرن نوزدهم که در decipher کردن الواح آشوری و شناساندن گیلگمش به مخاطبان انگلیسی‌زبان نقش داشت، الهام گرفته است؛ اما Arthur شخصیتی داستانی است و نباید زندگی او را زندگی‌نامه مستقیم Smith دانست.

Narin؛ کودکی یزیدی در کنار دجله

در سال 2014، Narin، دختری یزیدی که شنوایی‌اش رو به کاهش است، همراه مادربزرگش زندگی می‌کند. آن‌ها با سرزمینی پیوند دارند که آب، آیین، حافظه خانوادگی و هویت دینی در آن از یکدیگر جدا نیستند.

پیشروی خشونت داعش و تهدید جامعه یزیدی مسیر زندگی Narin را تغییر می‌دهد. سفر او به سوی Lalish، مکان مقدس یزیدیان در عراق، به یکی از عاطفی‌ترین خطوط رمان تبدیل می‌شود و شافاک از خلال آن به آوارگی، پاک شدن جوامع از سرزمین و شکنندگی حافظه فرهنگی می‌پردازد.

Zaleekhah؛ دانش آب و بحران زندگی شخصی

در لندن سال 2018، Zaleekhah یک hydrologist است که پس از فروپاشی ازدواجش به خانه‌ای شناور روی Thames نقل مکان می‌کند. زندگی علمی او با آب پیوند دارد، اما مسئله آب برایش صرفاً موضوع پژوهشی نیست؛ مفاهیمی مانند حافظه، ریشه، مهاجرت و گذشته خانوادگی نیز در همین مسیر به زندگی او بازمی‌گردند.

خط Zaleekhah نماینده زمان حال رمان است. او میان دانش معاصر درباره آب و تاریخی قرار می‌گیرد که از Mesopotamia، مهاجرت و میراث فرهنگی به زندگی امروز رسیده است.

یک قطره آب به‌عنوان راوی خاموش تاریخ

یکی از متمایزترین ابزارهای روایی کتاب، قطره آبی است که در چرخه طبیعت از دوره‌ای به دوره دیگر حرکت می‌کند. شافاک با این ایده آب را به چیزی شبیه حافظه سیال جهان تبدیل می‌کند؛ ماده‌ای که شکل عوض می‌کند اما از تاریخ انسان جدا نمی‌شود.

این عنصر به رمان کیفیتی نزدیک به رئالیسم جادویی می‌دهد، هرچند بخش عمده کتاب همچنان در تاریخ، سیاست و واقعیت اجتماعی ریشه دارد. آب هم استعاره است، هم عنصر طبیعی و هم ساختاری که خطوط زمانی را به هم متصل می‌کند.

حماسه گیلگمش در مرکز ساختار رمان

Epic of Gilgamesh فقط اشاره‌ای فرهنگی در پس‌زمینه نیست. سرگذشت الواح، کشف دوباره متن و مضمون‌های خود حماسه ــ مرگ، فقدان، سیل، دوستی و جست‌وجوی ماندگاری ــ در ساختار رمان حضور دارند.

شافاک از گیلگمش برای نشان دادن این موضوع استفاده می‌کند که داستان‌ها چگونه می‌توانند پس از نابودی شهرها، حکومت‌ها و زبان‌ها باقی بمانند. در کنار آب، متن مکتوب نیز شکلی از حافظه می‌شود.

نینوا و کتابخانه Ashurbanipal

بخش‌هایی از رمان به نینوا و کتابخانه Ashurbanipal بازمی‌گردند؛ مجموعه‌ای تاریخی که هزاران لوح خط میخی در آن نگهداری می‌شد. ویرانی نینوا پایان آن متون نبود و بقای الواح بعدها امکان بازیابی بخشی از ادبیات و تاریخ Mesopotamia را فراهم کرد.

این خط تاریخی به یکی از پرسش‌های محوری کتاب منتهی می‌شود: چه کسی مالک گذشته است و اشیای باستانی، الواح و داستان‌های یک سرزمین پس از انتقال به موزه‌ها و مجموعه‌های قدرت‌های دیگر به چه کسی تعلق دارند؟

باستان‌شناسی، امپراتوری و مسئله مالکیت گذشته

خط Arthur فقط داستان صعود فردی از فقر نیست. پژوهش‌های او هم‌زمان با دوره‌ای رخ می‌دهند که کاوشگران اروپایی حجم بزرگی از آثار بین‌النهرین را به موزه‌های غربی منتقل می‌کردند.

شافاک از این زمینه برای طرح مسئله میراث فرهنگی و رابطه دانش با قدرت استفاده می‌کند. کشف و حفظ یک اثر می‌تواند هم‌زمان با جدا کردن آن از جغرافیا و مردمی رخ دهد که آن تاریخ به آن‌ها تعلق دارد.

دجله و تیمز؛ دو رود و دو شکل از تاریخ

Thames و Tigris ستون‌های جغرافیایی رمان‌اند. Thames شاهد صنعتی شدن لندن، فقر، آلودگی و تحول علمی است؛ Tigris با تمدن بین‌النهرین، آیین‌های یزیدی، سدسازی، جنگ و جابه‌جایی انسان‌ها ارتباط پیدا می‌کند.

قرار دادن این دو رود کنار یکدیگر به شافاک امکان می‌دهد تاریخ بریتانیا و خاورمیانه را دو داستان کاملاً جدا نبیند. آثار باستانی، استعمار، مهاجرت، دانش و تجارت میان این جغرافیاها پیوند ایجاد کرده‌اند.

حافظه و فراموشی

حافظه در کتاب شکل‌های متفاوتی دارد: حافظه خارق‌العاده Arthur، فرهنگی که Narin و مادربزرگش حمل می‌کنند، پژوهش Zaleekhah درباره آب و الواحی که هزاران سال زیر خاک باقی می‌مانند.

در مقابل، فراموشی نیز حضوری مداوم دارد. انسان‌ها، حکومت‌ها و جوامع می‌توانند افراد و تاریخ‌ها را حذف کنند، اما رمان می‌پرسد آیا چیزی از گذشته همچنان در داستان، ماده و حافظه جمعی باقی می‌ماند.

یزیدیان و تاریخ معاصر خشونت

یکی از مهم‌ترین زمینه‌های تاریخی کتاب، سرنوشت جامعه یزیدی و حملات داعش در سال 2014 است. شافاک این بخش را از خلال تجربه Narin و خانواده‌اش به روایت وارد می‌کند و از تبدیل آن صرفاً به داده تاریخی فاصله می‌گیرد.

روایت در این بخش به موضوعاتی مانند آوارگی، کشتار، ربایش و از دست رفتن خانه و جامعه می‌پردازد. به همین دلیل، با وجود نثر شاعرانه، کتاب در بخش‌هایی محتوای عاطفی سنگینی دارد.

آب؛ از زندگی تا بحران محیط‌زیستی

آب در رمان فقط نماد نیست. آلودگی Thames، ساخت سد، دسترسی نابرابر به آب، تغییر مسیر رودها و بحران‌های محیط‌زیستی نیز وارد داستان می‌شوند.

شافاک از این موضوع برای پیوند دادن تاریخ با یکی از مسائل معاصر استفاده می‌کند: آب همواره عامل شکل‌گیری تمدن بوده، اما تصمیم‌های سیاسی و اقتصادی درباره آن می‌توانند جوامع و اکوسیستم‌ها را نیز دگرگون کنند.

ساختار چندخط زمانی

There Are Rivers in the Sky میان دوره‌ها و شخصیت‌های مختلف جابه‌جا می‌شود و ارتباط دقیق آن‌ها را از ابتدا کاملاً آشکار نمی‌کند. بخشی از تجربه خواندن در کشف تدریجی همین پیوندها شکل می‌گیرد.

ساختار رمان برای خواننده‌ای که داستان‌های چندنسلی و چندزمانی را دوست دارد جذاب است، اما حجم بالای اطلاعات تاریخی و علمی باعث می‌شود کتاب از یک رمان شخصیت‌محور ساده پیچیده‌تر باشد.

آیا Arthur یک شخصیت تاریخی واقعی است؟

Arthur شخصیت داستانی است، اما بخش‌هایی از مسیر او از George Smith، آشورشناس بریتانیایی قرن نوزدهم، الهام گرفته‌اند. Smith از زمینه‌ای غیرنخبه‌گرا وارد مطالعات آشوری شد و به‌خاطر کار روی الواح حماسه گیلگمش شناخته می‌شود.

بنابراین بهتر است خط Arthur را historical fiction مبتنی بر تاریخ واقعی بدانیم، نه بازسازی مستند زندگی George Smith.

سطح و مخاطب کتاب

رمان برای مخاطب بزرگسال نوشته شده و از نظر ژانری در ادبیات داستانی و historical fiction قرار می‌گیرد. موضوعاتی مانند خشونت جنگ، آزار اقلیت‌ها، فقر، مرگ، فقدان و افکار مربوط به خودکشی نیز در بخش‌هایی از داستان حضور دارند.

نسخه انگلیسی از نظر زبان و ساختار برای خواننده متوسط رو به بالا مناسب‌تر است. واژگان تاریخی، باستان‌شناسی، هیدرولوژی و جابه‌جایی میان چند خط زمانی، آن را از یک رمان انگلیسی ساده دشوارتر می‌کنند.

درباره Elif Shafak

الیف شافاک نویسنده بریتانیایی-ترکیه‌ای و خالق آثاری مانند The Forty Rules of Love، The Bastard of Istanbul، 10 Minutes 38 Seconds in This Strange World و The Island of Missing Trees است. آثار او اغلب میان فرهنگ‌ها، زبان‌ها و دوره‌های تاریخی حرکت می‌کنند و به مهاجرت، حافظه، هویت و گروه‌هایی می‌پردازند که از روایت رسمی تاریخ کنار گذاشته شده‌اند.

There Are Rivers in the Sky این دغدغه‌ها را در مقیاسی گسترده‌تر ادامه می‌دهد و Mesopotamia، لندن، جامعه یزیدی و مسئله آب را در ساختاری واحد کنار هم قرار می‌دهد.

بررسی کتاب There Are Rivers in the Sky

There Are Rivers in the Sky رمانی بلندپروازانه است که می‌خواهد تاریخ ادبیات، باستان‌شناسی، استعمار، آب، مهاجرت و خشونت معاصر را در یک شبکه واحد قرار دهد. مهم‌ترین موفقیت Elif Shafak این است که این موضوعات کاملاً متفاوت را حول دو عنصر ساده نگه می‌دارد: رود و حافظه.

بهترین بخش‌های کتاب زمانی شکل می‌گیرند که این معماری بزرگ از طریق زندگی یک شخصیت ملموس می‌شود؛ به‌ویژه در خط Narin و در بخش‌هایی از زندگی Arthur. محدودیت اثر نیز از همان جاه‌طلبی ناشی می‌شود: حجم پژوهش و استعاره گاهی آن‌قدر زیاد است که شخصیت و داستان زیر توضیحات تاریخی و علمی عقب می‌روند.

امضای اثر

سه زندگی، دو رود و یک قطره آب برای نشان دادن اینکه تاریخ ممکن است فراموش شود، اما هرگز کاملاً ناپدید نمی‌شود.

نقاط قوت کتاب

• پیوند خلاقانه حماسه گیلگمش با سه خط زمانی و دو رود بزرگ
• ترکیب تاریخ، ادبیات، محیط‌زیست و تجربه انسانی بدون محدود شدن به یک ژانر واحد
• پرداخت تأثیرگذار به جامعه یزیدی و خشونت سال 2014
• بازسازی پرجزئیات لندن ویکتوریایی و جهان مطالعات آشورشناسی
• طرح جدی مسئله مالکیت آثار باستانی و میراث فرهنگی
• استفاده از آب به‌عنوان عنصری هم واقعی و هم نمادین برای اتصال زمان‌ها
• ساختار چندزمانی که ارتباط شخصیت‌ها را به‌تدریج آشکار می‌کند
• توانایی Shafak در مرتبط کردن تاریخ‌های ظاهراً دور از یکدیگر

محدودیت‌های کتاب

• حجم زیاد اطلاعات تاریخی، علمی و فرهنگی در بعضی فصل‌ها حرکت داستان را کند می‌کند.
• استعاره‌ها و تشبیه‌های مربوط به آب گاهی آن‌قدر تکرار می‌شوند که تأثیر اولیه خود را از دست می‌دهند.
• سه خط اصلی از نظر قدرت عاطفی کاملاً هم‌سطح نیستند و خط Zaleekhah برای برخی خوانندگان ضعیف‌تر از Arthur و Narin خواهد بود.
• برخی اتصال‌ها و هم‌زمانی‌های میان شخصیت‌ها بیش از حد طراحی‌شده یا تصادفی به نظر می‌رسند.
• نثر پرآرایه و فهرست‌های توصیفی در بخش‌هایی به جای افزایش غنا، متن را سنگین می‌کنند.
• خواننده‌ای که رمان تاریخی متمرکز بر یک دوره واحد می‌خواهد ممکن است پراکندگی زمانی و موضوعی کتاب را زیاد احساس کند.

این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

• خوانندگان رمان‌های تاریخی و چندخط زمانی
• علاقه‌مندان به آثار Elif Shafak
• کسانی که به Mesopotamia، حماسه گیلگمش و تاریخ باستان علاقه دارند
• مخاطبان داستان‌هایی درباره حافظه، مهاجرت و میراث فرهنگی
• خوانندگان علاقه‌مند به ادبیات مرتبط با آب، محیط‌زیست و تغییرات تاریخی
• کسانی که رمان‌های گسترده با چند شخصیت، جغرافیا و دوره تاریخی را می‌پسندند

این کتاب برای چه کسانی مناسب نیست؟

اگر رمان‌های کوتاه، خطی و کم‌توصیف را ترجیح می‌دهید، There Are Rivers in the Sky احتمالاً بیش از حد گسترده و پژوهش‌محور خواهد بود. همچنین بخش‌های مرتبط با آزار یزیدیان، جنگ، مرگ، فقر و بحران روانی برای بعضی خوانندگان سنگین‌اند.

جایگاه کتاب در میان آثار هم‌موضوع

There Are Rivers in the Sky در مرز historical fiction، literary fiction و داستان چندزمانی قرار دارد. وجه متمایز آن این نیست که فقط گذشته را بازسازی می‌کند؛ بلکه تاریخ باستان، عصر ویکتوریا و بحران‌های قرن بیست‌ویکم را به‌عنوان بخش‌هایی از یک جریان واحد می‌بیند.

در کارنامه Elif Shafak نیز می‌توان آن را ادامه طبیعی علاقه نویسنده به حافظه، مهاجرت و پیوند فرهنگ‌ها دانست، اما مقیاس تاریخی و پژوهشی آن از بسیاری از آثار قبلی او بزرگ‌تر است. از این نظر، کتاب اثری مرجع برای شناخت وجه تاریخی و محیط‌زیستی کار Shafak است، هرچند فشردگی عاطفی The Island of Missing Trees یا 10 Minutes 38 Seconds in This Strange World را همیشه حفظ نمی‌کند.

نگاه شناسنامه

ارزش اصلی There Are Rivers in the Sky در «پیوند دادن» است: لوح باستانی با موزه، دجله با تیمز، کودکی یزیدی با پژوهشگری ویکتوریایی و بحران امروز با چیزی که هزاران سال قبل نوشته شده است. در بهترین لحظات، این ارتباط‌ها نشان می‌دهند تاریخ نه مجموعه‌ای از فصل‌های جدا، بلکه جریان‌هایی است که هنوز وارد زندگی امروز می‌شوند. ضعف کتاب نیز از همین میل به اتصال همه چیز ناشی می‌شود؛ پژوهش و استعاره گاهی بیش از ظرفیت روایت روی هم جمع می‌شوند. بااین‌حال، برای خواننده‌ای که رمان تاریخی را صرفاً بازسازی گذشته نمی‌خواهد و به رابطه حافظه، قدرت و محیط‌زیست علاقه دارد، یکی از آثار مهم و جاه‌طلبانه Shafak است.