نگاهی نو به تاریخ ایران باستان

در گذشته؛ پژوهش در تاریخ ایرانِ باستان نیز از این تنگناهای جهانی پیشرفت علوم رنج می برد. شناخت ایرانیان معاصر از تاریخ کهن خویش با رویآورد آنان به منابع اروپایی و امریکایی در جریان جنبش مشروطه شکل گرفته است. تاریخدانان و مردم ایران، در قدردانی از تلاش های خاورشناسان برای روشنگری گذشته ما هرگز فروگذار نکرده اند. امروز اما دانش تاریخی ما تا بدانجا بارور شده است که بسادگی دریابیم که این سرچشمه های نخستین نه تنها به دلایلی که گقته شد از نظر علمی تنگدست بوده اند، بلکه از دیدگاه فلسفه و روش شناختِ تاریخ نیز بخاطر آغشتگی به یونانی مآبی و اروپامرکزی از توانایی کافی برای روایت بیطرفانه تاریخ خاور و ایران برخوردار نبوده اند. سرشتِ علم تاریخ جای شگفتی و گلایه از این نقص باقی نمی گذارد. تاریخ هر مردمی را تنها تاریخدانان خودی می توانند با احتراز از جانبداری بنویسند. خوشبختانه در دهه های اخیر، باستانشناسان و تاریخدانان و صاحب نظران ایرانی نمونه های کامیابی از بارآوری این رویکرد به تاریخ خودی را ارائه کرده اند.

باید یادآور شد که نگارش واقع بینانهِ تاریخ ایرانِ باستان نه تنها از دیدگاه ملی، بلکه از دیدگاه جهانی نیز اهمیت دارد. کشور ما از دهه های پایانی سده هفتم پیش از میلاد، تا دهه های پایانی سده چهارم پیش از میلاد، یعنی نزدیک به سه سده، زادوبومِ پیشرفته ترین بخش های علم و فرهنگ و تمدن بشری بود. پس از آن نیز تا نیمه سده هفتم میلادی یکی از مراکز مهم تمدن بشمار می آمد. روندها و رویدادهایی که در این دوران در ایران رخ می دادند، تأثیر جدی بر سیر تمدن جهانی می گذارده اند. به این اعتبار، روشنگری تاریخ ایرانِ باستان پیوند نزدیکی با بازنویسی تاریخ جهان باستان دارد.