فرایند آزمون‌سازی در علوم سلامت، طراحی و روانسنجی

معرفی کتاب فرایند آزمون‌سازی در علوم سلامت: طراحی و روان‌سنجی ابزار

کتاب «فرایند آزمون‌سازی در علوم سلامت: طراحی و روان‌سنجی ابزار» تألیف سیدحمید شریف‌نیا، آرمین زارعیان و عباس عبادی، راهنمایی تخصصی و مرحله‌به‌مرحله برای طراحی، توسعه، بومی‌سازی و ارزیابی ابزارهای اندازه‌گیری در پژوهش‌های علوم سلامت است. این کتاب که در ویراست سوم منتشر شده، برای پژوهشگرانی نوشته شده است که با پرسشنامه، مقیاس، آزمون، سیاهه یا چک‌لیست سروکار دارند و باید کیفیت اندازه‌گیری ابزار خود را به‌صورت علمی بررسی کنند.

از طراحی ابزار تا روان‌سنجی

موضوع کتاب صرفاً ساخت چند سؤال برای یک پرسشنامه نیست. اثر فرایند طراحی و توسعه ابزار را به‌عنوان یک مسئله روش‌شناختی دنبال می‌کند؛ یعنی پژوهشگر باید مشخص کند چه سازه یا پدیده‌ای را اندازه می‌گیرد، ابزار چگونه شکل می‌گیرد و با چه روش‌هایی می‌توان درباره کیفیت اندازه‌گیری آن قضاوت کرد.

طراحی، توسعه و بومی‌سازی ابزار

کتاب هم برای پژوهشگری کاربرد دارد که قصد طراحی یک ابزار جدید را دارد و هم برای کسی که می‌خواهد یک ابزار موجود را ترجمه، بومی‌سازی یا برای جامعه مورد مطالعه خود ارزیابی کند. این تفکیک مهم است، زیرا استفاده از یک پرسشنامه موجود در زبان یا جمعیتی جدید، بدون طی کردن فرایند علمی انطباق و ارزیابی ویژگی‌های اندازه‌گیری آن، به‌تنهایی اعتبار ابزار را تضمین نمی‌کند.

روایی و پایایی ابزارهای اندازه‌گیری

بخش مهمی از فرایند روان‌سنجی به بررسی این پرسش اختصاص دارد که ابزار تا چه اندازه مفهوم موردنظر را به‌درستی و با ثبات اندازه‌گیری می‌کند. کتاب از مفاهیم پایه به سمت مباحث پیشرفته‌تر حرکت می‌کند و روش‌های ارزیابی ویژگی‌های اندازه‌گیری را در چارچوب فرایند ساخت و اعتبارسنجی ابزار قرار می‌دهد.

رویکرد COSMIN در ویراست سوم

یکی از تغییرات قابل توجه ویراست سوم، اضافه شدن مطالب جدید درباره پایایی، حساسیت و تفسیرپذیری براساس چارچوب COSMIN است. این به‌روزرسانی برای پژوهشگران علوم سلامت اهمیت دارد؛ زیرا ارزیابی کیفیت ابزارهای اندازه‌گیری را به چارچوب‌های روش‌شناختی مورد استفاده در پژوهش‌های این حوزه نزدیک‌تر می‌کند.

کار با روش‌ها و نرم‌افزارهای آماری

کتاب فقط به تعریف مفاهیم روان‌سنجی بسنده نمی‌کند و تلاش دارد مراحل تحلیل و اعتبارسنجی را به‌صورت کاربردی توضیح دهد. استفاده از نرم‌افزارهای آماری در فرایند ارزیابی ابزار نیز در همین چارچوب مطرح می‌شود تا خواننده بتواند میان مباحث نظری روان‌سنجی و اجرای تحلیل‌های مورد نیاز ارتباط برقرار کند.

سطح و کاربرد کتاب

این اثر یک کتاب تخصصی روش تحقیق است و بیشترین کاربرد را برای دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری، پژوهشگران علوم پزشکی و سلامت و افرادی دارد که پایان‌نامه یا طرح پژوهشی آن‌ها شامل طراحی، ترجمه، بومی‌سازی یا روان‌سنجی ابزار است. برای استفاده مؤثرتر از بخش‌های تحلیلی، آشنایی مقدماتی با آمار و روش تحقیق مفید است.

بررسی کتاب فرایند آزمون‌سازی در علوم سلامت: طراحی و روان‌سنجی ابزار

مسئله‌ای که این کتاب حل می‌کند در بسیاری از پایان‌نامه‌ها و پژوهش‌های علوم سلامت تعیین‌کننده است: چگونه از یک مفهوم انتزاعی به ابزاری برسیم که بتوان درباره کیفیت اندازه‌گیری آن دفاع علمی کرد؟ نقطه قوت اثر در تبدیل این مسیر روش‌شناختی به فرایندی نسبتاً مرحله‌به‌مرحله و کاربردی است. بنابراین کتاب بیش از آنکه یک متن عمومی درباره آمار باشد، راهنمای تخصصی ابزارسازی و روان‌سنجی است.

امضای اثر

مسیر عملی از مفهوم پژوهشی تا ابزار قابل دفاع روان‌سنجی.

نقاط قوت کتاب

• تمرکز اختصاصی بر ابزارسازی و روان‌سنجی در علوم سلامت
• پوشش طراحی، توسعه و بومی‌سازی ابزار
• حرکت از مفاهیم پایه به مراحل تخصصی‌تر روان‌سنجی
• توجه به اجرای تحلیل‌ها و نرم‌افزارهای آماری
• به‌روزرسانی ویراست سوم با مباحث مرتبط با چارچوب COSMIN
• کاربرد مستقیم برای پایان‌نامه‌ها و پژوهش‌های ابزارمحور

محدودیت‌های کتاب

• برای خواننده بدون آشنایی با روش تحقیق و آمار، بخش‌های پیشرفته می‌توانند دشوار باشند.
• موضوع کتاب تخصصی است و جایگزین یک درسنامه جامع آمار زیستی یا روش تحقیق نیست.
• پژوهش‌های پیچیده روان‌سنجی ممکن است علاوه بر کتاب به منابع تخصصی‌تر و مشاوره آماری نیاز داشته باشند.

این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

• دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری علوم پزشکی و سلامت
• پژوهشگرانی که قصد طراحی پرسشنامه یا مقیاس جدید دارند
• افرادی که یک ابزار خارجی را ترجمه و بومی‌سازی می‌کنند
• پژوهشگرانی که باید روایی و پایایی ابزار خود را بررسی کنند
• اساتید و دانشجویان درگیر پژوهش‌های روش‌شناختی و ابزارمحور

این کتاب برای چه کسانی مناسب نیست؟

برای فردی که صرفاً به دنبال آموزش مقدماتی آمار یا روش تحقیق عمومی است، کتاب بیش از حد تخصصی است. همچنین اگر پژوهش فقط از یک ابزار استاندارد و از پیش اعتبارسنجی‌شده در همان جامعه هدف استفاده می‌کند، ممکن است همه مباحث تخصصی ابزارسازی مورد نیاز نباشند.

جایگاه کتاب در میان آثار هم‌موضوع

این اثر را باید یک منبع تخصصی روش‌شناسی اندازه‌گیری در علوم سلامت دانست. برخلاف کتاب‌های عمومی روش تحقیق که روان‌سنجی را در چند فصل محدود خلاصه می‌کنند، محور اصلی این کتاب خود فرایند طراحی و ارزیابی ابزار است. در نتیجه برای پژوهش‌های ابزارسازی، بومی‌سازی و اعتبارسنجی کاربرد مستقیم‌تری دارد.

نگاه شناسنامه

ارزش اصلی کتاب زمانی روشن می‌شود که پژوهشگر از جمله کلی «روایی و پایایی بررسی شد» عبور کند و بخواهد بداند یک ابزار واقعاً چگونه باید طراحی، بومی‌سازی و از نظر ویژگی‌های اندازه‌گیری ارزیابی شود. برای پایان‌نامه‌های ابزارمحور علوم سلامت، این تمرکز تخصصی مهم‌ترین دلیل پیشنهاد کتاب است.