مبانی قلب و عروق دکتر عبدالحمید ذکایی دکتر سارا کربلایی فر

معرفی کتاب مبانی قلب و عروق

کتاب «مبانی قلب و عروق: آناتومیک ـ فیزیولوژیک ـ بالینی» تألیف دکتر عبدالحمید ذکایی و دکتر سارا کربلایی‌فر، منبعی دانشگاهی برای شناخت ساختار و عملکرد دستگاه قلبی ـ عروقی و آشنایی با برخی جنبه‌های بالینی آن است. کتاب از ساختمان قلب آغاز می‌کند و به‌تدریج به فیزیولوژی عضله قلبی، الکتروکاردیوگرام، ریتم قلب، هورمون‌ها و نشانگرهای قلبی، عروق، آنژیوژنز، بیماری‌های شایع و روش‌های ارزیابی سلامت قلب می‌رسد.

ویژگی مهم اثر، کنار هم قرار دادن سه سطح آناتومیک، فیزیولوژیک و بالینی است. به همین دلیل خواننده ابتدا با ساختار طبیعی قلب و عروق آشنا می‌شود، سپس سازوکار عملکرد آنها را بررسی می‌کند و در فصل‌های پایانی با بیماری‌ها و روش‌های متداول ارزیابی قلب مواجه می‌شود.

ساختار و عملکرد قلب

فصل نخست مبانی ساختمان و عملکرد قلب را مطرح می‌کند و موضوعاتی مانند دیواره قلب، عروق کرونر و مفاهیم پایه فیزیولوژی قلب را در بر می‌گیرد. این فصل زمینه لازم را برای فهم مباحث تخصصی‌تر فصل‌های بعد فراهم می‌کند.

تکامل، حفرات و دریچه‌های قلب

کتاب در ادامه به تکامل جنینی دستگاه قلبی ـ عروقی، تشکیل قلب و دریچه‌ها و سپس ساختار دهلیزها، بطن‌ها و نقش دریچه‌های قلب در هدایت صحیح جریان خون می‌پردازد. این بخش وجه آناتومیک کتاب را تقویت می‌کند.

عصب‌رسانی و انقباض عضله قلبی

یکی از بخش‌های مهم کتاب به ویژگی‌های عضله قلبی، پتانسیل عمل، هدایت پیام، دوره تحریک‌ناپذیری و رابطه تحریک ـ انقباض اختصاص دارد. این مباحث برای درک چرایی ضربان هماهنگ قلب و پاسخ آن به تغییر نیازهای بدن اهمیت بنیادی دارند.

هایپرتروفی قلب و قلب ورزشکار

فصل پنجم به هایپرتروفی قلبی می‌پردازد و میان تغییرات فیزیولوژیک و پاتولوژیک تمایز ایجاد می‌کند. مسیرهای پیام‌رسانی مرتبط با رشد قلب و مفهوم قلب ورزشکار نیز در همین چهارچوب بررسی می‌شوند.

این فصل برای دانشجوی علوم ورزشی اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا افزایش اندازه یا جرم قلب همیشه معنای یکسانی ندارد و سازگاری ناشی از تمرین باید از تغییرات مرتبط با بیماری تفکیک شود.

الکتروکاردیوگرام و ریتم قلبی

کتاب در فصل‌های ششم و هفتم به فعالیت الکتریکی قلب می‌پردازد. موج P، فاصله PR، کمپلکس QRS، قطعه ST، موج T و فاصله QT معرفی می‌شوند و سپس ضربان‌ساز طبیعی، سیستم هدایت الکتریکی قلب و ریتم قلبی مورد بحث قرار می‌گیرند.

این مطالب یک مقدمه آموزشی برای فهم الکتروفیزیولوژی قلب هستند و نباید با آموزش تخصصی تفسیر بالینی ECG جایگزین شوند.

هورمون‌ها و نشانگرهای قلبی

فصل هشتم پپتیدهای ناتریورتیک از جمله ANP و BNP و سازوکارهای پیام‌رسانی مرتبط با آنها را بررسی می‌کند. فصل نهم نیز به نشانگرهای مورد استفاده در آسیب قلبی مانند کراتین کیناز، تروپونین و میوگلوبین می‌پردازد.

عروق خونی و آنژیوژنز

دو فصل مستقل به عروق و تشکیل عروق جدید اختصاص یافته‌اند. ساختمان دیواره عروق، آندوتلیوم، تون عروقی، عوامل گشادکننده و تنگ‌کننده عروق و سپس فرایندهای آنژیوژنز و آرتریوژنز از مباحث این بخش هستند.

وجود این فصل‌ها دامنه کتاب را از خود قلب فراتر می‌برد و دستگاه قلبی ـ عروقی را به‌عنوان یک سامانه یکپارچه بررسی می‌کند.

بیماری‌های شایع قلبی ـ عروقی

فصل دوازدهم مروری بر بیماری‌ها و اختلالاتی مانند نارسایی قلب، انفارکتوس میوکارد، آریتمی، کاردیومیوپاتی، آنژین صدری، اختلالات فشار خون و تصلب شرایین دارد. هدف این فصل آشنایی دانشجو با مفاهیم بالینی مرتبط با مباحث فیزیولوژیک کتاب است.

مرگ ناگهانی در ورزشکاران

اختصاص یک فصل مستقل به مرگ ناگهانی قلبی در ورزشکاران از بخش‌های مرتبط مستقیم کتاب با علوم ورزشی است. این فصل به علل و ارتباط مرگ ناگهانی قلبی با ورزش می‌پردازد و اهمیت سلامت قلب در محیط ورزش را برجسته می‌کند.

روش‌های تشخیص و ارزیابی سلامت قلب

فصل پایانی خواننده را با روش‌هایی مانند نوار قلب، تست ورزش، اسکن قلب، اکوکاردیوگرافی، آنژیوگرافی، شمارش نبض و اندازه‌گیری فشار خون آشنا می‌کند. این بخش ماهیت معرفی و آموزشی دارد و جایگزین آموزش تخصصی تشخیص بالینی نیست.

ساختار کتاب مبانی قلب و عروق

کتاب در ۱۴ فصل تنظیم شده و مسیر نسبتاً منسجمی از ساختمان قلب و تکامل آن به فیزیولوژی، الکتروفیزیولوژی، عروق، بیماری‌ها و ارزیابی سلامت قلب دارد. این ترتیب برای دانشجویی که می‌خواهد پیش از ورود به فیزیولوژی ورزشی پیشرفته یا مباحث بالینی، یک چهارچوب پایه از دستگاه قلبی ـ عروقی بسازد مناسب است.

سطح و کاربرد کتاب

سطح اثر مقدماتی تا متوسط و دانشگاهی است. دانشجویان علوم ورزشی و تربیت بدنی، به‌ویژه در درس‌های فیزیولوژی ورزشی، آناتومی، فیزیولوژی قلب و عروق و مباحث سلامت ورزشی، مخاطبان اصلی آن هستند. کتاب برای ایجاد پایه مفهومی مناسب است، اما برای کار تخصصی بالینی و پژوهش پیشرفته باید با منابع جدیدتر و تخصصی‌تر تکمیل شود.

بررسی کتاب مبانی قلب و عروق

«مبانی قلب و عروق» بیش از آنکه یک کتاب فیزیولوژی ورزشی صرف باشد، مقدمه‌ای چندوجهی بر دستگاه قلبی ـ عروقی است. نویسندگان آناتومی، فیزیولوژی، برخی سازوکارهای مولکولی و موضوعات بالینی را کنار هم قرار داده‌اند تا دانشجو قلب را فقط به‌عنوان یک پمپ یا مجموعه‌ای از پاسخ‌های ورزشی نشناسد.

یکی از ویژگی‌های متمایز کتاب، مسیر آن از مباحث پایه به موضوعات نزدیک‌تر به علوم ورزشی است. خواننده پس از شناخت ساختمان و انقباض قلب، با هایپرتروفی و قلب ورزشکار، عروق و آنژیوژنز و سپس مرگ ناگهانی در ورزشکاران مواجه می‌شود. این ساختار برای دانشجوی فیزیولوژی ورزشی ارتباط میان دانش پایه و مسائل رشته را روشن‌تر می‌کند.

وجود فصل‌های مستقل درباره الکتروکاردیوگرام، هورمون‌های قلبی و نشانگرهای آسیب قلبی نیز دامنه کتاب را گسترش داده است. با این حال، همین گستردگی به معنای آن است که بسیاری از موضوعات در حد یک منبع تخصصی قلب و عروق یا کاردیولوژی بالینی توسعه پیدا نمی‌کنند.

سال انتشار کتاب نیز در ارزیابی آن مهم است. اثر در ۱۳۹۵ منتشر شده و برای مبانی آناتومی و فیزیولوژی همچنان قابل استفاده است، اما موضوعاتی مانند غربالگری قلبی ورزشکار، مرگ ناگهانی قلبی، نشانگرهای زیستی، تصویربرداری و معیارهای تشخیصی باید با راهنماها و منابع بالینی جدیدتر تکمیل شوند.

امضای اثر

حرکت از ساختمان قلب تا فیزیولوژی، عروق و مسائل بالینی مرتبط با ورزش.

نقاط قوت کتاب

• ترکیب مباحث آناتومیک، فیزیولوژیک و بالینی در یک منبع.
• ارائه مبانی انقباض و هدایت الکتریکی عضله قلبی.
• تفکیک هایپرتروفی فیزیولوژیک و پاتولوژیک و توجه به قلب ورزشکار.
• اختصاص فصل مستقل به الکتروکاردیوگرام و ریتم قلبی.
• بررسی آندوتلیوم، تون عروقی و آنژیوژنز.
• آشنایی با هورمون‌ها و نشانگرهای مرتبط با قلب.
• اختصاص فصل مستقل به مرگ ناگهانی در ورزشکاران.
• آشنایی اولیه با روش‌های ارزیابی سلامت قلب.

محدودیت‌های کتاب

• گستردگی موضوعات باعث می‌شود عمق برخی مباحث نسبت به منابع تخصصی قلب و عروق محدود باشد.
• کتاب منبع تخصصی تفسیر ECG، اکوکاردیوگرافی یا تشخیص بیماری قلبی نیست.
• برای فیزیولوژی پیشرفته ورزش، پاسخ‌های همودینامیک و سازگاری‌های قلبی ـ عروقی به منابع تخصصی‌تر نیاز است.
• به دلیل انتشار در ۱۳۹۵، مباحث بالینی و غربالگری قلبی باید با راهنماها و شواهد جدیدتر تکمیل شوند.

این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

• دانشجویان علوم ورزشی و تربیت بدنی.
• دانشجویان فیزیولوژی ورزشی که به یک منبع پایه قلب و عروق نیاز دارند.
• مربیان و متخصصان ورزشی علاقه‌مند به شناخت علمی ساختار و عملکرد قلب.
• دانشجویانی که قصد مطالعه منابع پیشرفته‌تر فیزیولوژی قلبی ـ عروقی را دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند ارتباط مبانی قلب و عروق با موضوعاتی مانند قلب ورزشکار و مرگ ناگهانی را بشناسند.

این کتاب برای چه کسانی مناسب نیست؟

برای متخصص قلب، پزشک یا پژوهشگری که به تشخیص افتراقی، تفسیر پیشرفته ECG، تصویربرداری قلبی یا آخرین راهنماهای بالینی نیاز دارد، کتاب به‌تنهایی کافی نیست. همچنین برای تجویز تمرین در بیماران قلبی باید از منابع بالینی و راهنماهای به‌روز استفاده شود.

جایگاه کتاب در میان آثار هم‌موضوع

این اثر یک منبع پایه و میان‌رشته‌ای است؛ از کتاب‌های عمومی آناتومی و فیزیولوژی بر قلب و عروق متمرکزتر است، اما به عمق منابع پیشرفته کاردیولوژی یا فیزیولوژی قلبی ـ عروقی نمی‌رسد. همین جایگاه آن را برای دانشجوی علوم ورزشی پیش از ورود به منابع تخصصی‌تر مناسب می‌کند.

در مقایسه با کتاب‌هایی که مستقیماً سازگاری قلبی ـ عروقی با تمرین را بررسی می‌کنند، دامنه «مبانی قلب و عروق» بنیادی‌تر و بالینی‌تر است. بنابراین این دو گروه کتاب بیشتر مکمل یکدیگرند تا جایگزین هم.

نگاه شناسنامه

ارزش کتاب در ساختن یک نقشه پایه از قلب و عروق برای دانشجوی علوم ورزشی است؛ از ساختمان و انقباض تا ECG، عروق، بیماری و ارزیابی. فصل‌های قلب ورزشکار و مرگ ناگهانی، اثر را به رشته نزدیک‌تر می‌کنند؛ اما برای تصمیم‌های بالینی و پژوهش روز باید سراغ منابع جدیدتر و تخصصی‌تر رفت.