Frankenstein in Baghdad

معرفی کتاب Frankenstein in Baghdad اثر Ahmed Saadawi

کتاب Frankenstein in Baghdad یا «فرانکنشتاین در بغداد» رمانی از احمد سعداوی، نویسنده عراقی، است که افسانه هیولای فرانکنشتاین را به بغدادِ گرفتار خشونت و ناامنی پس از حمله سال ۲۰۰۳ منتقل می‌کند. سعداوی از عناصر فانتزی، وحشت، طنز سیاه و رئالیسم اجتماعی استفاده می‌کند تا درباره مرز میان قربانی و مجرم، عدالت و انتقام و چرخه‌ای بنویسد که در آن خشونت پیوسته خشونت تازه‌ای تولید می‌کند.

ماجرا عمدتاً در بغداد سال ۲۰۰۵ جریان دارد. هادی، دست‌دوم‌فروشی ساکن محله بتاوین، پس از انفجارها و حملات متعدد، بقایای بدن قربانیان را از خیابان جمع می‌کند و آن‌ها را به یک پیکر واحد پیوند می‌زند. هدف اولیه او این است که این بقایا به‌جای آنکه مانند زباله نادیده گرفته شوند، به‌عنوان بدن انسان شناخته و دفن شوند. اما موجودی که از این قطعات شکل می‌گیرد به‌تدریج به مرکز مجموعه‌ای از اتفاقات خشونت‌آمیز تبدیل می‌شود.

فرانکنشتاین در بغداد درباره چه چیزی است؟

سعداوی از ایده مشهور رمان Frankenstein اثر مری شلی استفاده می‌کند، اما آن را صرفاً بازگویی نمی‌کند. بدن چندپاره موجود داستان از بقایای انسان‌هایی با پیشینه‌های متفاوت ساخته شده و به همین دلیل به استعاره‌ای از جامعه‌ای تبدیل می‌شود که مرزهای هویت، مذهب، طبقه، قربانی و مجرم در آن زیر فشار جنگ و خشونت متزلزل شده‌اند.

مسئله اصلی رمان نیز به‌تدریج از وجود یک هیولا فراتر می‌رود: آیا انتقام می‌تواند عدالت را برقرار کند؟ اگر اجرای عدالت خود به خشونت تازه‌ای نیاز داشته باشد، چه زمانی قربانی به مجرم تبدیل می‌شود؟ و در محیطی که تقریباً همه به‌نوعی از خشونت آسیب دیده‌اند، آیا می‌توان مرزی روشن میان بی‌گناهی و گناه ترسیم کرد؟

ساختار و شیوه روایت

Frankenstein in Baghdad تنها از زاویه دید هادی روایت نمی‌شود. سعداوی گروهی از شخصیت‌های ساکن بغداد، از روزنامه‌نگار و مأمور دولتی تا همسایگان محله را وارد روایت می‌کند و رخدادها از زاویه‌های مختلف دیده می‌شوند. این چندصدایی باعث می‌شود حقیقت در رمان همیشه قطعی و یکدست نباشد و روایت‌های مختلف گاهی یکدیگر را تکمیل و گاهی نقض کنند.

ساختار چندپاره اثر با مضمون آن هماهنگ است. همان‌گونه که موجود داستان از بدن‌های مختلف ساخته شده، تصویر بغداد نیز از خاطرات، گزارش‌ها، شایعات، روایت‌های شخصی و تجربه شخصیت‌های مختلف کنار هم قرار می‌گیرد. عناصر واقع‌گرایانه زندگی روزمره در شهر با رخدادهای فراواقعی و طنز تلخ درهم می‌آمیزند.

رابطه کتاب با Frankenstein مری شلی

رمان احمد سعداوی از ایده پیکری ساخته‌شده از اجزای انسان‌های مختلف و مسئله مسئولیت در برابر موجود خلق‌شده استفاده می‌کند، اما زمینه تاریخی و اخلاقی آن کاملاً متفاوت است. در اینجا هیولا فقط موجودی ترسناک نیست؛ بدن او پرسشی درباره قربانیان ناشناس جنگ و جامعه‌ای است که خشونت در آن به امری روزمره تبدیل شده است.

به همین دلیل برای خواندن Frankenstein in Baghdad لازم نیست ابتدا رمان مری شلی را خوانده باشید. آشنایی با اثر کلاسیک می‌تواند لایه بینامتنی کتاب را آشکارتر کند، اما داستان سعداوی به‌طور مستقل قابل‌فهم است.

سطح و مخاطب کتاب

این اثر رمانی ادبی برای مخاطب بزرگسال است. اگرچه از عناصر وحشت و داستان گمانه‌زن استفاده می‌کند، هدف اصلی آن ایجاد ترس به معنای متعارف ژانر وحشت نیست؛ خشونت و امر grotesque بیشتر برای بازنمایی وضعیت سیاسی، اجتماعی و اخلاقی بغداد به کار گرفته شده‌اند.

نسخه انگلیسی با ترجمه جاناتان رایت برای خواننده‌ای که توانایی مطالعه رمان‌های ادبی انگلیسی در سطح متوسط رو به بالا یا پیشرفته را دارد مناسب‌تر است؛ زیرا علاوه بر واژگان مربوط به جنگ و سیاست، تعدد شخصیت‌ها و جابه‌جایی میان دیدگاه‌های مختلف نیازمند تمرکز است.

درباره احمد سعداوی

احمد سعداوی نویسنده، شاعر، فیلم‌نامه‌نویس و مستندساز عراقی متولد بغداد است. Frankenstein in Baghdad شناخته‌شده‌ترین اثر او در سطح بین‌المللی است و با دریافت جایزه بین‌المللی داستان عربی در سال ۲۰۱۴، سعداوی را به نخستین نویسنده عراقی برنده این جایزه تبدیل کرد. موفقیت ترجمه انگلیسی و راه‌یابی آن به فهرست نهایی جایزه بین‌المللی من بوکر در سال ۲۰۱۸ نیز جایگاه اثر را در ادبیات معاصر عرب تثبیت کرد.

بررسی کتاب Frankenstein in Baghdad

هوشمندی Frankenstein in Baghdad در این است که ایده فرانکنشتاین را از سطح ارجاع ادبی فراتر می‌برد. بدن موجود رمان واقعاً از اجزای قربانیان مختلف ساخته شده است و همین ویژگی مسئله‌ای اخلاقی ایجاد می‌کند: اگر هر قطعه از بدن او متعلق به قربانی‌ای باشد که مستحق عدالت است، انتقام گرفتن برای همه این قربانیان تا کجا می‌تواند مشروع باقی بماند؟ سعداوی از همین پرسش ساده، چرخه‌ای پیچیده از قربانی‌شدن، انتقام و تولید قربانیان تازه می‌سازد.

بغداد نیز در این رمان صرفاً پس‌زمینه داستان نیست. انفجار، ایست‌های بازرسی، دستگاه‌های امنیتی، رسانه، شایعه و زندگی عادی مردم در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. امر فراواقعی آن‌قدر در محیط خشونت‌زده داستان جا می‌افتد که حضور موجودی ساخته‌شده از اجساد گاهی کمتر از واقعیت سیاسی پیرامون شخصیت‌ها غیرعادی به نظر می‌رسد.

امضای اثر

بدنی ساخته‌شده از قربانیان جنگ که مرز میان عدالت و انتقام را از بین می‌برد.

نقاط قوت کتاب

• بازآفرینی خلاقانه ایده فرانکنشتاین در بستر عراق پس از ۲۰۰۳
• پیوند مؤثر وحشت، طنز سیاه و نقد سیاسی و اجتماعی
• استفاده معنادار از بدن چندپاره به‌عنوان استعاره‌ای از هویت و خشونت جمعی
• چندصدایی بودن روایت و نمایش بغداد از دید شخصیت‌های متفاوت
• پرهیز از تقسیم ساده شخصیت‌ها به قربانیان کاملاً بی‌گناه و مجرمان کاملاً شرور
• ترجمه انگلیسی روان و سنجیده جاناتان رایت

محدودیت‌های کتاب

• تعداد شخصیت‌ها و تغییر مداوم کانون روایت ممکن است در آغاز برای برخی خوانندگان گیج‌کننده باشد.
• خشونت جسمانی، اجساد و پیامدهای انفجارها بخش مهمی از تصویرسازی اثر هستند و برای مخاطبان حساس مناسب نیستند.
• خواننده‌ای که انتظار یک رمان وحشت کلاسیک با تمرکز اصلی بر تعلیق و هیولا دارد، ممکن است با ماهیت سیاسی و تمثیلی اثر غافلگیر شود.
• ساختار چندپاره و ابهام میان روایت معتبر، شایعه و واقعیت عمداً بخشی از اثر است و برای مخاطب علاقه‌مند به روایت کاملاً خطی ممکن است دشوار باشد.

این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

• علاقه‌مندان به ادبیات معاصر عرب و عراق
• خوانندگان رمان‌های سیاسی و اجتماعی درباره جنگ و پیامدهای آن
• علاقه‌مندان به بازآفرینی آثار کلاسیک در زمینه‌های تاریخی تازه
• خوانندگان ادبیات گمانه‌زن، طنز سیاه و وحشت ادبی
• کسانی که به رمان‌های چندصدایی و اخلاقاً مبهم علاقه دارند
• خوانندگان Frankenstein مری شلی که به دنبال برداشتی کاملاً متفاوت از میراث آن اثر هستند

این کتاب برای چه کسانی مناسب نیست؟

برای خوانندگانی که از توصیف اجساد، انفجار و خشونت جنگی آزرده می‌شوند یا رمانی ساده، خطی و صرفاً سرگرم‌کننده می‌خواهند، Frankenstein in Baghdad انتخاب آسانی نیست. همچنین نباید آن را صرفاً دنباله یا بازنویسی مستقیم Frankenstein مری شلی دانست.

جایگاه کتاب در میان آثار هم‌موضوع

Frankenstein in Baghdad را می‌توان در تقاطع ادبیات جنگ عراق، رمان سیاسی، طنز سیاه و ادبیات گمانه‌زن قرار داد. اهمیت آن در این است که تجربه عراق پس از ۲۰۰۳ را نه در قالب گزارشی واقع‌گرایانه، بلکه از طریق هیولایی ادبی بیان می‌کند که خود از پیامدهای همان خشونت ساخته شده است.

برنده‌شدن جایزه بین‌المللی داستان عربی و حضور ترجمه انگلیسی در فهرست نهایی جایزه بین‌المللی من بوکر نیز نشان می‌دهد اثر تنها به‌عنوان یک رمان ژانری شناخته نشده و در ادبیات معاصر عرب و ادبیات ترجمه‌شده جایگاهی جدی پیدا کرده است.

نگاه شناسنامه

فرانکنشتاین در بغداد درباره ساختن یک هیولا نیست؛ درباره جامعه‌ای است که دیگر به‌سادگی نمی‌تواند تشخیص دهد هیولا چه کسی است. سعداوی مفهوم انتقام عادلانه را مرحله‌به‌مرحله بی‌ثبات می‌کند تا نشان دهد خشونت، حتی وقتی با نام عدالت آغاز شود، می‌تواند برای ادامه حیات خود به قربانی تازه نیاز پیدا کند. همین تبدیل هیولای فرانکنشتاین به استعاره‌ای از چرخه خشونت، اصلی‌ترین دلیل اهمیت این رمان است.